RZEKOMO PRYMARNE PRAESENTIA NA -ja- W LITEWSKIM (CZĘŠČ II)1

Norbert Ostrowski, Uniwersytet Jagielloński

1.0. tarti, taria ‘mowićZbigniev Nasilowski, „Iquo Marata", 1999, x3, 111x75’.
Cyrkumfleks przy czasowniku zawierającym pierwiastek setowy *terh1-/tyh1- (por. gr. teretron ‘świder’) oraz stopień apofoniczny skłaniają do uznania taria za formę czasu teraźniejszego dla starego iter. na -yti, zob. Būga, 1959, 454; Fraenkel LEW. Schematycznie rozwoj taryti, taria da się ująć następująco:
taryti, taria -- taryti, taro
taryti, taria --  tarti, taria
2.0. spausti, spaudžia, spaudė ‘naciskać; wyciskać płyn; trapić’.
Już Trautmann (1923, 273) uważał spaudžia za stare iterativum z inf. na -yti (por. spaudit DP 10114)2. Kierował się przy tym chyba znaczeniem rożnym od gr. speudō ‘spieszę się’ oraz brakiem palatalnego /p%/ (oczekuje się *spjaudu). Twierdzenie Trautmanna i Smoczyńskiego dodatkowo wspiera akut, ktory najprościej wyjaśnić jest jako wynik metatonii, towarzyszącej tworzeniu formacji na -yti, por. virkyti, -o : verkti oraz łot. gaidit : lit. geisti, zob. Būga, 1959, 448 n.; Endzelin, 1922, 30.
3.0. traukti, -ia, -ė ‘ciągnąć’.
łot. traukt (traukt), -cu ‘bić; strząsać owoce z drzew; spoliczkować; wypłoszyć; spieszyć się’.
Podstawowym problemem jest wyjaśnienie rożnicy między krotkowokalicznym trukti, trunka ‘trwać; spędzać czas’ (por. trunku ‘mieszkam / nie spieszę się’ SD 3.173) a trūksta3 i akutowanym traukia. Rownież i w tym przypadku najlepszym rozwiązaniem wydaje się przyjęcie starszego traukīti, -ia4, derywowanego od stopnia zanikowego truk-5. Ogolnobałtyckiego charakteru tej derywacji dowodzi stpr. pertraūki ‘schloss; zamknął’ < *-traukē, por. lit. traukė. Schematycznie:
truk- ® traukyti, traukia -- traukyti, trauko
truk- ® traukyti, traukia -- traukti, traukia
4.0. Z analizy powyższej wynika, że wśrod tzw. prymarnych prs. na -ja- ze stopniem o spotykamy kontynuanty starych iter./caus. (w tym drugim przypadku zrozumiałe staje się znaczenie przechodnie prs. na -ja-). Po drugie, zaskakującym jest fakt, że opozycja między prs. na -ja- na stopniu o a prs. infigowanym jest pospolita wśrod czasownikow z samogłoską u w pierwiastku, np. traukia : trunka, klausia : klūsta, a niemal nie istnieje wśrod czasownikow z pierwiastkowym i. Jedyny wyjątek stanowi lit. baigia : bingsta. Sądzimy jednak, że zmiana fonetyczna ai > ie zatarła dawne stosunki i część prezentiow na -ja- z pierwiastkowym ie należy historycznie do klasy iter./caus. Oto zebrane przykłady:
4.1. siekti, siekia, ‘przysięgać; sięgać, dostawać; dążyć do czegoś’.
Powszechnie akceptowanym comparandum dla formy litewskiej jest gr. hiketo ‘gelangte hin, erreichte’ i hƒ ‘komme, gelange hin’ < *si-SIK-ō. Formy greckie wskazują na ide. *sik- (stopień pełny *seik-). Na tej podstawie akut w siekia nie może być rezultatem zaniku społgłoski laryngalnej i musi być pochodzenia innego niż fonetyczne. Sądzimy, że punktem wyjścia był utracony w ciągu rozwoju językow bałtyckich temat na stopniu zanikowym *sik-, od ktorego derywowano formację saikyti, *saikia6. Akut w tym ujęciu okazuje się być pochodzenia metatonicznego (por. spausti i traukti). Ponieważ brakuje przykładow czasownikow na -yti z dyftongoidem ie w prs., tzn. nie jest poświadczony paradygmat: prs. siekia, inf. saikyti, przeto należy uznać, że postulowana zmiana *saikia > siekia mogła nastąpić po dotworzeniu do prs. 2-zgłoskowego inf. *saikti > siekti. Schematycznie rozwoj siekia da się ująć następująco:
*sik- ® saikyti, *saikia -- saikyti, saiko
*sik- ® saikyti, *saikia -- *saikti, *saikia > siekti, -ia
4.2. šviesti, šviečia, švietė ‘świecić’.
Argumentem przemawiającym za interpretacją šviesti, šviečia jako starszego *švaisti, *švaičia jest znaczenie identyczne ze scs. sv©titi, sv©štR (por. lit. švaityti). Podstawą derywacyjną był temat na stopniu zanikowym švit- (por. lit. švinta ‘staje się jasno’ i str. sv‡nuti ‘dnieje’). Schematycznie:
švit- ® švaityti, *švaičia -- švaityti, švaito
švit- ® švaityti, *švaičia -- *švaisti, *švaičia > šviesti, šviečia
W większości wypadkow niemożliwe wydaje się przeprowadzenie dowodu podobnego do tego w 4.1 i 4.2. Niekiedy za interpretacją czasownikow na -ja- z pierwiastkowym ie jako starych caus./iter. przemawia synonimiczne użycie prezentiow na -ja- oraz -o-, por. stlit. atraykau / atriekiu ‘odkraiam’ SD 1.106. Jednak korzyści z przyjęcia tezy, iż wśrod form czasu teraźniejszego z tematem na -ja- i dyftongoidem ie znajdują się stare iter./caus. są znaczne. Tu tylko jeden przykład. W rodzinie wyrazow miešti, -ia ‘mieszać’, maišyti, -o ‘ts.’ i mišti, myša ‘mieszać się’ tylko maišyti ma pewne nawiązania zewnętrzne (por. scs. m©siti, m©šR ‘mieszać’), co sugeruje jego charakter prymarny w stosunku do miešti. Spory może budzić odpowiedź na pytanie, co było podstawą derywacyjną dla maišyti i scs. m©siti. Przy braku pewnych przykładow na stopień pełny w grupie językow bałtyckich i słowiańskich pod uwagę należałoby wziąć temat na stopniu zanikowym miš- (por. part. praet. act. immiszę ‘wmieszawszy się’ DP 9435). Ide. *mik’- charakteryzował pierwotnie formację aorystyczną, por. gr. hom. ’e ` mikto ‘mieszał się’. Pociągająca jest hipoteza, że lit. myša i łot. mistu są oparte właśnie na temacie aorystu.
 
BIBLIOGRAFIA:
Būga K., 1959, Rinktiniai raštai, II, Vilnius.
Endzelin J., 1922, Lettische Grammatik, Riga.
Fraenkel E., 1962–1965, Litauisches etymologisches Wörterbuch, I–II, Heidelberg.
Kuryłowicz J., 1968, Indogermanische Grammatik, II: Akzent. Ablaut, Heidelberg.
Smoczyński W., 1989, Studia bałto-słowiańskie, 1, Wrocław etc.
Trautmann R., 1923, Baltisch-Slavisches Wörterbuch, Göttingen.

[Pasikloniojimas] [Postilė] [M. Daukša ir M. Giedraitis] [Tėvų žemė] [Papročiai] [Kalba] [Istorija] [Meno svetainė] [Valstybinė programa] [Renginiai] [Žiniasklaida] [Naujienos] [Informacija] [Turinys] [Atsiliepimai] [Pradžia]


© Žemaičių kultūros draugijos Informacinis kultūros centras, 1998
Pastabas, pasiūlymus siųskite adresu: samogitia@mch.mii.lt.

Tinklalapis atnaujintas 2003.05.15